و اينكه با فاء تفريع فرمود : * ( « أفَلا تَتَّقُونَ » ) * معنايش اين است كه وقتى براى شما ربى نباشد كه مدبر امور شما باشد ، پس با اين حال باز هم از خدا نمىترسيد و از عذاب او بيم نمىداريد ؟ كه غير او را مىپرستيد ؟ . * ( « فَقالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِه ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ ) * . . . * ( حَتَّى حِينٍ » ) * . كلمه « ملأ » به معناى بزرگان و اشراف قوم است ، و اگر آنان را در اين آيه به وصف * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِه » ) * توصيف فرموده ، اين توصيف براى توضيح است نه احتراز ، براى اينكه اصلا از اشراف قوم نوح كسى به او ايمان نياورده بود ، به دليل اينكه بنا به حكايت قرآن كريم به او گفتند : « وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ » « 1 » . سياق دلالت مىكند بر اينكه ملأ و بزرگان قوم نوح ، مطالب اين دو آيه را در خطاب به عموم مردم مىگفته‌اند تا همه را از نوح روىگردان نموده عليه او تحريك ، و بر آزار و اذيتش تشويق كنند ، تا شايد به اين وسيله ساكنش سازند . مطالبى كه اين دو آيه از گفته هاى آنان حكايت كرده اگر تجزيه و تحليل شود برگشت به چهار يا پنج اشكال مىكند كه يا جنبه افتراء دارد ، يا مغالطه . اول اينكه گفتند : * ( « ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ » ) * و حاصلش اين است كه نوح يك فرد بشر است مثل خود شما ، اگر او در ادعاى وحى الهى خود راست مىگفت و راستى با عالم غيب اتصال داشت ، شما هم بايد مثل او اتصال مىداشتيد ، چون شما در بشريت و لوازم آن هيچ دست كمى از او نداريد و چون چنين اتصالى در شما نيست پس او در ادعاى خود كاذب است ؟ . زيرا ممكن نيست كمالى در خور طاقت بشر باشد ، ولى در ميان تمامى افراد بشر فقط بك نفر به آن كمال برسد و بدون هيچ شاهدى مدعى آن گردد ، پس ديگر هيچ وجهى براى عمل او نمىماند ، مگر اينكه بخواهد بر شما برترى يافته و رياست كند . دليلش هم همين است كه به بانگ بلند مىگويد : همه بايد از من پيروى نموده و مرا اطاعت كنيد ، كه در حقيقت حجتى كه آورده‌اند منحل به دو حجت مىشود . دوم اينكه گفتند : * ( « وَلَوْ شاءَ اللَّه لأَنْزَلَ مَلائِكَةً » ) * كه حاصلش اين است كه اگر خدا خواسته باشد ما را به دعوت غيبى خود بخواند ، بايد يكى از ملائكة مقرب خود ، و يكى از

--> ( 1 ) ما نمىبينيم كسى از تو پيروى كرده باشد مگر كسانى كه همه ، آنها را اراذل و بى شخصيت مىدانند . سوره هود ، آيه 27 .